دةنطي نوختة وارياسيؤني فؤرِمي "هيض"
رةهبةر مةحموودزادة
1ـ "ئيمكانييةت"(contingency) زاراوةيةكة كة لة ثةيظي تيؤريكي ميخاييل باختين، تيؤريسييةني بةناوبانطي رووس دا قسةي لة سةر كراوة. ئةم زاراوةية لة باري ضةمكييةوة لة بةرامبةر ضةمكي ثيَويستيي يان وجووب(necessity) رادةوةستآ. هةموو ئةو زاراوانة، لة بنةرِةت دا لة طوتاري فةلسةفي و لة ثانتاي هةستي ناسي دا باسيان لة سةر كراوة و زياتر لةوةي جةوهةريَكي رةخنةييان هةبآ، خاوةني خةسلَةتي فةلسةفين. وجووب، تايبةتمةنديي وجووديي ئةو بوونةوةرةية كة نابآ نةبآ.كةسيَك كة باسي وجووب دةكا خةريكة لة ناو دةزطايةكي فةلسةفي دا بير دةكاتةوة كة طريمانةي بووني ئةو بوونةوةرة، وةكوو(axiom) يان ئةسلَي مةوزووعيَك لةم دةزطا فةلسةفيية دا ضاوي ليَ دةكرآ. واتة ئةسلَيَك كة ئةطةر وةلابندرآ طريمانةكاني تر لة ناو ئةم دةزطاية فيكريية دا يةك لةدواي يةك بةلادا ديَن و سةرةنطرآ دةبن و بةريان بة هيض ثالَطةيةكي فةلسةفييةوة ناميَنآ. بةلآم ئيمكانييةت خةسلَةتي وجووديي ئةو مومكينانةية كة دةكرآ ببن و دةكرآ نةشبن. يان ئةطةر بة فؤرِم و قةوارةيةكي تايبةتةوة هةن، دةكرا بة شيَوة و قةلآفةتيَكي جياواز لةمةش بوونيان بواية. بةلآم باختين ئةم باسة ئؤنتؤلؤذيكة راثيَض دةكا بؤ مةيداني رةخنة و تيؤري ئةدةب. ئةو باسي ئيمكانييةتي وجووديي ناكا بةلَكوو باسي ئيمكانييةتي زمانيي دةكا. ئةطةرضي بة طواسترانةوةي ئةم باسة لة فازي هةستي ناسييةوة بؤ فازي زمان ناسي، لةوانةية زؤريَك لة طرآ كويَرةكاني ئةم بابةتة هاسانتر بكريَنةوة بةلآم ديسان هةر زاراوةي "ئيمكانييةتي زمانيي" وةكوو ثةيظيَكي رةق و تةق دةميَنيَتةوة كة ثيَويستي بة روون كردنةوة و شيكارييةكي زياتر هةية. ديارة باختينيش هةر لة بةر هةست كردن بة دةرهةست بووني ئةم ضةمكةية كة لة طةلأ ضةمكيَكي تر بة ناوي شويَن ـ كات(chronotope) ليَكيان دةبةستيَتةوة و شرؤظة كردني ضةمكي يةكةم حةوالَة دةكا بؤ شيكاريي ضةمكي دووهةم. زمان لة ناو ئيمكانة بآئةذمارةكان دا ضؤن ئيمكانيَكي تايبةت هةلَدةبذيَرآ؟ هةر بةم شيَوةية كة طيَرِانةوة لة ناو ثيَوةنديية بآئةذمارةكاني نيَوان شويَن و كات دا، يةكيَك لة "شويَن ـ كات"ةكان وةكوو ثيَوةندييةكي طونجاو هةلَدةبذيَرآ.
بةر لةوةي بطةينة بابةتي تةوةرةيي ئةم وتارة كة روانينيَكي تيؤريك لة نؤظيَليَتي "دةنطي نوختة"ي سةيد قادر هيدايةتي ية(1)، با هةر لةم ثيَشةكيية دا ئةو خالَة وةبير خويَنةر بيَنينةوة كة زاراوةي "شويَن ـ كات" ئةطةر ضي تايبةت بة طوتاري باختينة، بةلآم ئةو ضةمكةي ئةم زاراوةية لة خؤي دةطرآ، ضةمكيَكي ئاشنا لة ناو بةشيَكي زؤر طرينط لة سوننةتي فةلسةفةي رؤذئاوا دا واتة ئةو بةشةية كة بة فةلسةفةي هيَطيَلي ناسراوة. هيَطيَل مرؤظـ بة بوونةوةريَكي ميَذوويي و بةستراوة بة كات و شويَن و عادةت و سوننةتةكاني كؤمةلَطاكةي دةزانآ. ئةو بة ئاشكرا نكؤلَي لة سروشتي نا ـ ميَذويي و ثيَش ـ ميَذوويي مرؤظـ دةكا. ديارة ئةو بؤضوونةي هيَطيَليش دذكراوةيةك بوو لة بةرامبةر بؤضووني كانت كة دةيطوت سروشتي مرؤظـ، واتة ئةو سروشتةي لة غيابي "خودا" و "ئايين" دةبوو ببآ بة بنةماي ئةخلاقيَكي بةشةري سةرانسةريي، بةدوور لة شويَن وةرطرتن لة كات و شويَن و ميَذوو و سوننةتةكاني كؤمةلَطا، خاوةني سروشتيَكي، نا ـ ميَذوويي و ثيَش ـ ميَذوويية. ئيَستا ئةوة باختينة كة ديَت و بة ئيلهام وةرطرتن لة سوننةتي بيري هيَطيَلي، باسي شويَن ـ كات، هةلَبةت نةك لة ثانتاي ميَذوو و كؤمةلَطا دا بةلَكوو لة بةستيَني طيَرِانةوة و ئةدةبي داستانيي دا دةكا.
2ـ "دةنطي نوختة" وةكوو زنجيرةيةكي طيَرِانةوة، ضةندين ئالَقةي طيَرِانةوةي لةخؤ طرتووة، كة هةر ئالَقةيةش بة وردةئالَقةي ريوايةتي تر ثيَك هاتووة. ئالَقةي يةكةم بريتي ية لة طيَرِانةوةي بةسةرهاتي(بةسةرهاتي؟) ماسيطريَك و ماسيطريَكي ديكة و ماسيطريَكي ديكةي ديكة. بةر لةم هيَلَة ريوايةتيش، ستارتي طيَرِانةوة بة باسي دوطمةيةكي طران بايي ليَدةدرآ كة دواتر دةزانين وةكوو جطي طورط بةخت هيَنةرة. ئالَقةي دووهةم باسي ضؤنيةتي وةجوولَة خستني ئةو مامة ثيرة بةسام و شكؤية لة لايةن نووسةرةوةية كة قةرارة لة كاتي خليسكيَن دا دوطمةكةي لة طيرفاني بةربيَتةوة. ئالَقةي سيَهةم لة باسي باثيرةطةورةي جانةوة دةست ثيَدةكا كة بة ودمي ئةو دوطمةيةوة لة ضؤلةكة كوذيَكي بآدةسةلآتةوة دةبآ بة ئةنطيَوةيةكي بةنيَوبانط و دواي ئةو، كورِةكةي كة هةر بةو ودمةوة كةس لة شةرِة شيَعر دا، دةسكي لة دوو ناكا و ديسان كورِي ئةو كة لة قولَكةيةكي ئةفسانةيي نةجاتي دةبآ. ضوارةمين ئالَقة لة جانةوة دةست ثآدةكا كة "خؤي ثآ جاني بني جانة" و هةموو جارآ كؤت و شالَوارة سثييةكةي دةكاتةبةر و بة كوتني ورتةيةك لة لايةن ئةوةوة يةكيَك لةو حةوت برا و خوشكةي (س) بة لاداديَن.
ثرسيار ئةوةية كة ض زةروورةت و ثيَويستييةك لةم هيَلَة ريوايةتيية دا بؤ نموونة باسي ماسيطري يةكةم لة باسي حةوتةمين براي (س)، دةبةستيَتةوة؟ ض ثيَوستييةك، ثيرةميَرديَكي بةسام و شكؤ و خاوةن ريَز و حورمةت لة طةلأ كضة شازادةيةك لة ناو طيَرِانةوة دا، كؤ دةكاتةوة كة كةسايةتي تر دةبآ بةند بكريَن و ضيرِؤك بخويَننةوة و دواتر ئةو ضيرِؤكة بؤ ئةو كضة شازادةية بطيَرِنةوة هةتا ئةطةر شازادة خانم داستانةكةي بةدلأ بوو، فةرماني ئازاد بووني ئةو بةنديية دةربكات؟ لة راستي دا بؤ ولآم دانةوةي ئةو ثرسيارة دةبآ بلَيَين هيض ثيَويستي و حةتمييةتيَك ئةو هيَلآنة ثيَكةوة كؤ ناكاتةوة. ئةوةي ئةم ئالَقة ريوايةتييانة ليَك دةبةستيَتةوة، ئيمكانييةتيَكي زماني يان بلَيَين ئيمكانييةتيَكي ريوايةتي لة ناو ئيمكانييةتة بآ ئةذمارةكاني ديكة داية. واتة وةك ضؤن لةم طيَرِانةوةية دا، ماسيطريَك و ماسيطريَكي ديكة و ماسيطريَكي ديكةي ديكة، وةكوو ضةند رةطةزيَكي دةورطيَرِ لةناو دةق دا ئامادةن، هةر بةم شيَوةيةش دةكرا بؤ طيَرِانةوةيةك كة لة باسي "دوطمةيةكي ثيرؤز"ةوة دةست ثآدةكا ئيمكانييةتيَكي ديكة يان ئيمكانييةتيَكي ديكةي ديكة يان بة ميليؤنان ئيمكانييةتي تر، دةستةمؤ كرابان. هةروةك ضؤن دةكرا بؤ قسة كردن و رةخنة نووسين لة سةر دةنطي نوختةش، جطة لةم ئاراستةيةي لة دوو تويَي ئةم وتارة دا ثةيرِةوي ليَ كراوة يان جطة لة دةست ثيَكردني رةخنة بة باسي ئيمكانييةتي زمانيي و ريوايةتيي، ئاراستةيةكي ديكة و شيَوة خويَندنةوةيةكي ديكة لة ناو ئةو شيَوة خويَندنةوانةي لة ئةذماردن نايةن، هةلَبذيَردرابا.
3ـ زاراوةي ئيمكانييةتي زماني لة طوتاري باختين دا، هةنديَك زاراوةي هاوضةشني تريشي لة ناو طوتاري زمانناسانةي نوام ضامسكي لة لايةك و طوتاري رؤمانناسانةي ميلان كوندرا لة لايةكي ترةوة بؤ دةدؤزريَتةوة.
ريَزماني بزؤكانة ـ بطؤرِانة(زايشي ـ طشتاري)، ئةم تيؤريية زمانييةية كة ريَسا طشتييةكاني ضؤنيةتي بةكار هيَناني زمان و ضؤنيةتي بةرهةم هيَناني رستة و ثةيظي تازة لة ناو ضوارضيَوةيةكي زمانيي و بة هؤي هةنديَك ريَساي دياريكراوةوة شي دةكاتةوة. بةشيَك لةم تيؤريية باسي ئةم بابةتة دةكا كة ضؤن رستةيةك لة سةرةتاوة هةتا كؤتايي بة شيَوةيةكي بزوَك لة ناو بآئةذمار كةيس و ئيمكانييةتي شياوي هةلَبذاردن دا يةكيَك لةو كةيس و ئيمكانييةتانة هةلَدةبذيَرآ و بةم شيَوةية دةبآ بة رستةيةكي تةواو. خالَي شياوي سةرنج ئةوةية كة ئاخيَوةريَكي تايبةت بؤ هةلَبذاردني يةكةمين وشةي رستةكةي بآئةذمار ئيمكانييةتي لةبةر دةست داية، بةلآم هةتا لة رةوتي هةلَبذاردني وشةكان دا زؤرتر دةضيَتة ثيَش، بؤ هةلَبذاردني وشةكاني دواتر كةمتر دةستي ئاوةلآ دةبآ. بة واتايةكي تر هةر وشةيةك سنووريَك بؤ ئةو كؤمةلَة وشانة كة دواي خؤي دةكرآ هةلَبذيَردريَن دياري دةكا.
بةلآم راست دواي دروست بووني رستةيةك، ئةم رستةية دةبيَتة ثيَشانطةيةكي نةطؤرِ بؤ ضةندةها تةركيبي زمانيي بطؤرِي تر كة جياوازييان لة طةلأ ئةم رستة سةرةتايية هةر لة روالَةت داية. ئةطةر واي دابنيَين لة رستةيةك دا، سآ شويَني ريَزماني بؤ "بكةر" و "بةركار" و "كار" هةبآ، ئةم سآ شويَنانة دةتوانن ببن بة سآ خانةي نةطؤرِ بؤ ضةندةها وشةي جؤراوجؤر كة هةر دةستةيةكي تايبةتي لةم وشة جؤراوجؤرانة، رستةيةكي جياواز ثيَك ديَنن. ئةم رستانة ئةطةر ضي لةباري ماناييةوة جياوازييان ثيَكةوة دةبآ، بةلآم هةموويان لة ناو فؤرمةتي(بكةر+بةركار+كار) دا هاونشيني يةك دةبن. كةواتة دةلَيَين هةموو ئةم رستانة، شيَوةيةكن لة شيَوة طونجاوةكاني ئةم تةركيبة تايبةتة.
لة وانةية ئةطةر ميلان كؤندرا ويستباي باسي ئةم تيؤريية ريَزمانيية بكا، طوتباي: هةموو ئةم رستانة وارياسيؤنيَكن لة كؤي وارياسيؤنة طونجاوةكاني ئةم تةركيبة. قسة كردن لة وارياسيؤن لة لاي كؤندرا، وةكوو قسة كردن لة ئيمكانييةت لة لاي باختين و وةكوو دووان لةسةر ريَسايةكي بزوَكي ريَزماني لة لاي ضامسكي ية. زاراوةي "وارياسيؤن" لة بنةرِةت دا لة ثانتاي زاراوةناسي مؤسيقا دا قسةي لة سةر كراوة و بة ماناي شكلَيَكي تايبةت لة ئاوازيَكي دياريكراو، لة ناو ضةندين شكلَي جياوازي تر داية كة هةموويان، تيَمي ئةم ئاوازة دووبارة دةكةنةوة. بة واتايةكي ديكة وارياسيؤن بريتي ية لة ئيمكانييةتيَكي مؤسيقايي لة ناو ئةو ئيمكانيييةتة جؤراوجؤرانة كة هةموويان سةرةرِاي جياوازييةكانيان، يةك ئاوازي تايبةت بةرهةم ديَنن.
كؤندرا، ئةم زاراوةية وةردةطيَرِيَتة سةر طوتاريَكي رؤمانناسانة. وارياسيؤني داستانيي، ئيمكانييةتيَكي ثيَكهاتةيي لة ناو ضةندين ئيمكانييةتي تر داية كة دةتوانآ لة سةر بناغةي تيَميَكي دياريكراوةوة شةقلأ ببستآ. دةكرآ ئةم باسة بة هؤي نموونةيةكةوة، شي بكةينةوة.
لة سةرةتا دا طريمانةي دؤخيَكي طشتي دةكةين "شؤخييةكي ساكار كةسيَك يان كةسانيَك تووشي بارودؤخيَكي ئالَؤز و نةخوازراو دةكا" خودي كؤندرا، دوو وارياسيؤني تةواو جياوازي لة سةر بنةماي ئةم دؤخة طريمانةيية ثيَك هيَناوة. لة وارياسيؤني يةكةم دا، لة طةلأ ثيَكهاتةيةكي ئاوا دا بةرةورِووين:
مامؤستايةكي هونةر، بة ناوي كليما، لة لايةن كةسيَكةوة بة ناوي زاتؤرسكي ـ كة خؤي بة تويَذةروة دةزانآ و بانطةشةي نووسيني وتاريكي تيَر و تةسةل و دةولَةمةند، سةبارةت بة برِطةيةك لة ميَذووي هونةر دةكا بةلآم وتارةكةي لة لايةن دةستةي نووسةراني طؤظاريَكةوة، ثةسةند نةكراوة ـ داواي ليَ دةكرآ رةخنةيةكي لايةنطرانة لة سةر ئةم وتارة بنووسآ هةتا دةستةي نووسةراني طؤظاري طؤرين بيَنة سةر ئةو قةناعةتةي وتارةكةي بؤ ضاث بكةن. كليما كة وتارةكةي بةلاوة نووسراوةيةكي سووك و ضرووكة، وةك ئةوةي ويستبيَتي بة هؤي طالَتةيةكي سادةوة زاتؤرسكي لة كؤلأ خؤي بكاتةوة، لة نامةيةك دا بة بآ ئةوةي ئاماذة بة ئاستي نزمي وتارةكة بكا، بابةتةكة جؤريَك دةنووسآ كة لة مةزاقي زاتؤرسكي خؤش بآ، بةلآم ئةو دةسبةردار نابآ و بة ثيَداطرييةوة داواي نووسيني رةخنةيةكي لايةنطرانة لة سةروتارةكةي دةكا و ئةوةندة دريَذة بةم ثيَداطريية دةدا كة دةبيَتة مايةي ئازاري كليما و دةسطيرانةكةي. هةر بؤية كليما دستةوداويَني شؤخييةكي تر دةبآ و زاتؤرسكي تاوانبار دةكا بةوةي كاتيَك بة دواي ئةو دا ضووةتة مالَةكةي، ويستووية دةسدريَذي بؤ سةر دةسطيرانةكةي بكا. بة هؤي ئةم شؤخييةوة ذني زاتؤرسكي كة لة خؤيشي ثيَداطرتر و لاسارترة ديَتة مةيدان و بة سكالآ كردن لة كؤميتةي ئينزيباتي طةرِةك و هةر وةها ئةو زانستطايةي كليما دةرسي ليَ دةلَيَتةوة، دةبيَتة هؤي قةوماني زنجيرة رووداويَك كة لة كؤتايي ئةم رووداوانة دا كليما، هةم كارةكةي و هةم دةسطيرانةكةشي لةكيس دةدا.
وارياسيؤني دووهةم بة بآ ئةوةي لةو دؤخة طريمانةييةي باسمان كرد لابدا، ريوايةتيَكي جياواز بةرهةم ديَنيَتةوة: كورِيَكي لاوي فةرمانبةر لة ثشووة سآ حةتووييةكةي دا، لةطةلَ دةسطيرانة ثاك و شةرميَونةكةي بة سواري ماشيَنيَك دةضن بؤ سةيران. هؤي خؤشةويستي ئةم كضة لة لاي كورِةكة ئةو ثاكي و شةرميَونييةية كة كورِةكة لة لاي ذنةكاني تري بةدي ناكا، كضةكة لة جادة دا بؤ دةست بة ئاو طةياندن لة ماشيَنةكة دادةبةزآ و تةنانةت شةرم دةكاتةوة كة هؤي دابةزينةكةشي بة ئاشكرا لة لاي دؤستةكةي باس بكا. كضةكة، مةودايةك لة جادةكة دةضيَتة ثيَش و ضاوةرِيَي هاتني ماشيَني دؤستةكةي دةبآ و كة ماشيَنةكةش دةطاتآ، بة نيازي شؤخييةكي زؤر ساكار وةكوو موسافيريَكي بيَطانة دةست لة كؤرِةكة هةلَديَنآ و كورِةش هةر بة نيازي سوحبةت كردنيَكي دلَخؤشكةر، وةكوو شؤفيريَكي نامؤ لة طةلَيَدا دةجوولَيَتةوة. لة ئاكامي ئةم خؤ نامؤ كردنة دا، خراث حالَي بوونيَكي دوولايةنة روو دةدا. كضةكة وا بير دةكاتةوة دؤستةكةي لة كاتي رووبةرِوو بوونةوة لة طةلَ هةموو ذنيَك دا هةر بةم زمانة لووسة برِياري لة خشتة بردنيان دةدا و كورِةش وا بير دةكاتةوة كة دةسطيرانةكةي بؤي هةية هةر بةم شيَوةية دةست لة هةر ثياويَكي نامؤ هةلَيَنيَتةوة و هةر بةم مةكر و ئةدايةوة قسةي لة طةلَ بكا. لة لايةكي ترةوة، كضةكة لة بةر ئةوةي ثيَي واية ئةوة خةريكة لة كايةيةك دا بةشداري دةكا كة دؤستةكةشي بةم كايةية دةزانآ، ئيزن بة خؤي دةدا تةمي شةرمي جاران لة خؤي برِةويَنيَتةوة و راشكاوانة باسي ئةو بابةتانة بكا كة ثيَشتر لة خؤي رانةدةدي باسيان بكا. دؤخةكة هةر ديَت و ئاستةم تر دةبيَت، كورِ و كضةكة ناتوانن كؤتايي بة كايةكةيان بيَنن، تةنانةت كايةكةيان ليَ دةبآ بة دؤخيَكي راستةقينة. كورِةكة بة هؤي ديتني ئةو ئاكارانةي هةرطيز لة كضةكةي نةديتووة، ديَتة سةر ئةم قةناعةتةي بةراستي هيض جياوازييةك لة نيَوان دةسطيرانةكةي و ذنة سؤزانييةكان دا نيية و هةر بؤية لة كاتي ثيَكةوة نوستن دا، بيَرِحمانة ئازاري دةدا و دؤخةكة دةطاتة ئةوثةرِي نالةباري.(2)
ئةم دوو ريوايةتة جياوازة، دوو وارياسيؤن لة يةك دؤخي طريمانةيي بوون. ئيَستا باشتر دةتوانين لة ضةمكي وارياسيؤن لة ثةيظي كؤندرا بطةين. كؤندرا لة تةسنيفي وارياسيؤنة داستانييةكاني دا، لةجياتي ئةوةي لاسايي واقعيَكي دياريكراو بكا، واقعيَكي طونجاو دةخولَقيَنآ. ئةو كاتةي كؤندرا باسي دؤزينةوةي لايةنة نةدؤزاوةكاني هةستي بة هؤي رؤمانةوة دةكا، بآطومان مةبةستي تةسنيف و دؤزينةوةي وارياسيؤني داستانيي تازةية.
4ـ ريوايةتي دةنطي نوختة بة سآ نوختة دةست ثآدةكات و بة سآ نوختةش كؤتايي ثآدآ. لةم دةقة دا، نوختة ماكيَكي كاراية و وةكوو شت و مةك كةلَكي ليَ وةردةطيرآ: "براي شةشةم وةختيَك ضاوي بةو سآ نوختةية كةوت، بة زةيني دا هات دةبآ بة هةر جؤريَك بيَت ئةو نوختانة لة ثيَش دةمي خؤي لابا، تاكوو بزانآ لة ثشت ئةو نوختانة ضي ليَية؟ بة كوآ دةطات؟ ضارةنووسي ثاشماوةي ذياني ضيية؟"(ل96) جطة لةمة راويش تةعاموليَكي تايبةتي لة طةلَ نوختة دةكا و لة ثانتاي ئةم طيَرِانةوةية دا دةيكا بة ماكيَكي بةرهةست: "ئيَستا هةر لة جيَطاي خؤمم و نةمتوانيوة هةنطاويَك بةرةو ثيَش برِؤم و هيض بةسةرهات و رووداويَكم بؤ طيَرِانةوة ثآنيية و دوو نوختةي لةسةر يةك داندراويش لة بةر دةمم دا دةبينم:
لة داخان نوختةكةي سةرةوة هةلَدةطرم و هةتا دةست دةطرآ فرِيَي دةدةم. با دةيبا دةيبا دةيبا ... ضةند شةقام و كووضة و مالَ تيَدةثةرِيَنآ و هةتا لة كووضةيةك بايةكة هيَواش دةبيَتةوة و بة شووشةي ثةنجةرةيةك دا دةدرآ، شووشةكة ضركةيةكي ليَ دآ"(ل10)
نوختة وةكوو نيشانةيةك، لة نيشانةي سةر ثيتةكانةوة بطرة هةتا نيشانةي سيفر، لة هةبووني سةربةخؤيي بآبةريية. بة راستي نوختة ضيية؟ "چيزي كه هيچ يك از ابعاد چه طول و چه عرض و چه عمق، ندارد و به حس ادراك نميشود جز با خط، چه آن نهايت خط است و بالانفراد جز به وهم ادراك نگردد."(3)كة واتة سةير نيية لة نيَو هةموو ذمارةكان دا نوختة ببآ بة نيشانةي ذمارةي سيفر. وشةي سيفر لة زماني عةرةبي دا بة ماناي بؤشة. سيفر واتة "دايرهاي كوچك كه در علم حساب مينويسند در عربي و فارسي به عوض آن دايرهي كوچك، نقطه مينويسند."
كة واتة ئةطةر لة لايةكةوة نوختة نيشانةي سيفر بآ و سيفريش لةخؤطري هيض نةبآ و لة لايةكي ترةوة ريوايةتي دةنطي نوختة لةخؤطري طيَرِانةوةيةك سةبارةت بة نوختة بآ، ئةو دةم هيض لةمثةريَك ريَطامان ليَ ناطرآ بلَيَين دةنطي نوختة لة هيض دةدوآ. يان بلَيَين بة شيَوةيةكي تايبةت لة ناو ضةندين شيَوةي طونجاوي ديكة لة سةر بابةتي هيض يان فؤرِمي هيض دةدوآ. كةواتة وةكوو نوختةيةكي دةسثيَك بؤ مةزةندة رةخنةييةكانمان دةكرآ بلَيَين لةوانةية دةنطي نوختة وارياسيؤني فؤرِمي هيض بآ. وةك ئةوةي ضيرؤكنووسيَك شةويَك دانيشتبآ و طوتبيَتي ئةوشؤ دةربارةي "هيض" ضيرؤكيَك دةنووسم يان طوتبيَتي لة سةر "نوختة" ضيرؤكيَك دةنووسم و لة ناو هةزاران وارياسيؤني طونجاو دةربارةي نوختة، خةتي يةكيَك لة وارياسيؤنةكاني ثةيرِةو كردبآ.
ئيَستا كة لةم ديَرِةي سةرةوة دا دوو وشةي نوختة و خةت لة ثةناي يةكتر دا هاتوون، بة وةبير هيَنانةوةي ضةند زاراوةيةك وةك طيَرِانةوةي خةتي و طيَرِانةوةي بازنةيي، ئةو ختووكةية دةكةويَتة دلَمةوة كة بة رةسمي شاعيران و ياكوبسؤن طوتةني بة هؤي ئةسلَي ويَكضووني واذة و زاراوةكان، زاراوةيةك لةو تةوةرة ئةستونييةي زاراوةكاني طيَرِانةوةي خةتي و طيَرِانةوةي بازنةيي لة خؤي دةطرآ، دةربكيَشم و بة شيَوةيةكي ئاسؤيي لة طةلَ ئةواني هاونشين بكةم: زاراوةي ريوايةتي نوختةيي! ئةطةر واي دابنيَين رةخنة لايةنةكي زانستي و لايةنيَكي هونةري و شاعيرانةشي هةية، دةبآ بلَيَين كةشفي سةير و سةمةرةي زاراوةي ريوايةتي نوختةيي، هةتا ئيَرةي وتارةكة، هةلَقولآوي لايةني شاعيرانةي رةخنةكةمانة. بةلآم هيض عيلاجمان نيية جطة لةوةي دواتر رةنط و بؤنيَكي زانستي بدةين بةم ضةمكة و بةشيَوةيةكي شيكارانة قسةي لةسةر بكةين. ثرسياري ئيَستامان ئةوةية كة ضؤن دةكرآ طيَرِانةوةيةك دةربارةي هيض دةستةمؤ بكةين و تةنانةت ئةم طيَرِانةوة تاكةش لة ناو ضةندين وارياسيؤني طونجاوي تر هةلَبذيَرين؟
ئةوةي راستي بآ هةر بةسة دلَؤثيَك لةو نوختةية بضؤرِيَتةوة، هةتا ئيَمة لةو دلَؤثة وةخؤ كةوين و دةريايةكي ليَ بضؤرِيَنينةوة. شاعيريَكي فارس كة طريمانةي دلَؤثيَك ئارةقة بؤ نوختةي كردووة دةلَآ:
داني عرق نقطه به روي سخن از چيست؟
بسيار به دنبال سخن فهم دويده ست
واتة ئةو نوختةيةي بآ بةريية لة هةبووني دريَذايي و بةرينايي و قوولآيي، هةر هيَندةية تؤزقالَة سامانيَكي ثآبدرآ هةتا وةخؤكةوآ و ضةمكةكان ليَك بضنآ و فؤرِمةكان بةسةر يةك دا هةلَبضنآ و طيَرِانةوةكان ثيَكةوة بلكيَنآ. نةك هةر دةكرآ بة وارياسيؤنطةلي جياواز قسة لة سةر نوختة بكرآ، بةلَكوو خودي نوختة دةبيَتة هؤي وةدي هاتني وارياسيؤنةكان. ناسر خةسرةوي قوبادياني دةلَآ: "شين را سه نقطه کرد جدا از سین." واتة شين بة هؤي سآ نوختةوة لة سين جيا دةبيَتةوة. بةو ثةرِي سةرسوورِمانةوة دةبينين بة هؤي دةربرِينيَكي تةواو خوازةيي و شاعيرانةوة توانيمان ضةمكي وارياسيؤن لةناخي ضةمكي نوختةوة دةربيَنين. ئةطةر هةر ثيتيَك لة ثيتة جياوازةكان، بة وارياسيؤنيَكي تايبةت بزانين دةكرآ بلَيَين سةرةتاي نووسيني هةر ثيتيَك يان نووسيني هةر وارياسيؤنيَك بة داناني نوختةيةكةوة دةست ثآدةكات:
از آن نقطه که خطش مختلف بود
نخستین جنبشی کامد الف بود
ئةلف يان يةكةمين وارياسيؤن، "جنبش نخستين"ة، هةر بزاظـ و حةرةكةتيَكي تر بدةين بة نوختةي دةسثيَك، وارياسيؤنيَكي ديكةي ليَ دةخولقآ. هةر بؤية نوختة جطة لة ماناي سيفر يان هيض دةتواآ ماناي طرينطي ناوةنديش بطةيةنآ: "نقطه ی زرین کنایه از آفتاب عالمتاب است". زؤر زاراوةي وةك "نوختةي طؤرِان"، "نوختةي راوةستان"، "نوختةي سةرةتا"، "نوختةي حةرةكةت"، "نوختةي ئةوج" دةلالةت بؤ طرينط ترين بةشي ثرؤسةي بزاظيَكي تايبةت دةكةن. هةموو ئةو طرينطيية لة ساية سةري ئةو ثتة سةرةتاييةية كة لة نوختة دةدرآ، طيَرِانةوة دةربارةي نوختة هةر ئةوةندةية دةست بكات هةتا دواية خويَنةر وةبن بارستي وشةكاني بدات:
"... من بم لة جياتي ئةوانةي ضاوةرِيَن ضيرؤكةكة دةست ثآبكات، هةر لة يةكةم وشةوة وشيار و قوت و وريا هؤشم ثيَوةي دةبيَت، ضونكة ضيرؤك هةميشة دةيهةوآ بةسةر يةك دا بكةوآ و بارستي خؤي زؤر بكات" (ل8)
و دةنطي نوختة هةتا نؤظليَتيَك بارستي خؤي زؤر دةكات.
نوختة لة شيَعري كلاسيك و لة ثرؤسةيةكي خوازةيي دا دةبآ بة سةمبؤلي شتيَكي ديكة و دواتر لة ثرؤسةيةكي مةجازي، لة خشتةيةك دا لة طةلأ ماكةكاني تر هاونشين دةبآ. نالي بة ثةيرِةوي كردن لة سوننةتي شيَعري عةرِةبي و فارسي دةمي ياري بةنوختة دةبينآ و دةلَآ:
ئيسثاتي خةت و خالَة بة سةت شوشتن و طريان
ناضيَتةوة ئةم نوقتة لة نيَو ديدةيي تةرِ دا
لة "دةنطي نوختة" دا، دوطمةيةكي قيمةتي لة جياتي ئةم نوختةية، دةبآ بة دةسثيَكيَك بؤ تةنينةوةي كروتةوني ريوايةتةكة بة طويَرةي مةنتيقيَكي مةجازي: "ثياويَك كة ئةلعان لة شويَنيَكي بةستةلَةك و ئةستةم راوةستاوة و دوو دار و لايلؤنيَكي لة طيرفانة تايبةتةكةي داية و دةيهةوآ برِوا، دوطمةيةكي قيمةتي هةبوو، ئةو دوطمةيةي ئةوةندة خؤش دةويست تةنانةت متمانةي بة مالأ و مندالَةكةي خؤشي نةدةكرد لة مالَآ داينآ. ئةو دةطمةية يةكيَك لةو شتة قيمةتيانة بوو كة لة هيَرشي ئيَران بؤ سةر هيندوستان وةضنط ئيَرانييةكان كةوت."(ل16)
5ـ ضةمكي ئيمكانييةت، ئةوةندةي دةتوانآ بؤ قسة كردن لة سةر وارياسيؤنيَكي ريوايةتي بةكةلَك بآ، هةر ئةوةندةش دةتوانآ بؤ جيا كردنةوةي وارياسيؤنيَكي بةرزتر لة وارياسيؤنيَكي نزم تر، خويَنةر يان رةخنةطر تووشي ناهوميَدي بكا. ضونكة داوةري كردنيَكي لةم دةستة هةر بة تةنيا ئةو كاتة دةتوانآ لة طؤرِآ دابآ كة ثيَويستييةكي تايبةت بووني هةبآ. كاتيَك فؤرِميَكي تايبةت دةبوو ثيَك بآ بةلآم ثيَك نةهاتووة، ئةو دةم دةتوانين قسة لة وارياسيؤنيَك بكةين كة باش هةلَنةبذيَردراوة و بة ثيَضةوانة كاتيَك فؤرِم يان تةكنيك يان تيَميَك دةبآ لة ناو ريوايةتيَك دا هةبآ و تيَشي داية ئةو دةم دةكرآ قسة لة وارياسيؤنيَكي بةهيَز بكةين. بةلآم ضةمطي ئيمكانييةت ئةم دةسةلآتةمان بؤ ليَك هةلآواردني وارياسيؤنة باش و خراثةكان ليَ زةوت دةكا. فؤرِميَك كة دةشآ ببآ و دةكرآ نةشبآ، يان فؤرِميَك كة لةناو هةزاران فؤرِمي تر دا، هةروا بة هةلَكةوت هةلَبذيَردراوة، ضؤن دةتوانآ ستايشي بةردةنطةكاني بؤ لاي خؤي رابكيَشآ؟
كؤندرا، نةك هةر لة ثيَوةندي لة طةلأ فؤرِمي ريوايةتةكاني باسي وارياسيؤن و ئيمكانييةتة جؤراوجؤرةكان دةكا بةلَكوو لة رؤمانةكانيشي دا، كةسايةتييةكان تووشي بارودؤخي بة هةلَكةوتي ئةوتؤ دةكا كة نةفسي بة هةلَكةوت بوون و ذيانةكي(حیاتی) نةبووني ئةو دؤخانة كةسايةتييةكان ئازار دةدا. لة "بارهستي" دا، كاتيَك كةسايةتييةكي ثياو بة ناوي "تووما" بير لة ئةويني خؤي و "تريَزا" دةكاتةوة بةم ئاكامة دةطا كة يةكتر ناسين و خؤشةويستي ئةوان ئاكامي شةش رووداوي بةهةلَكةوت بووة. شةش هةلَكةوتيَك كة ئةطةر روويان نةدابا يان بة شيَوةيةكي تر روويان دابا لةوانةية، ئةوانيش يةكتريان نةناسيبا يان يةكتريان خؤش نةويستبا. ئةم دؤخة كاتيَك بؤ تووما دةطا بةو ثةرِي تراذيك بوون كة تريَزا ثيَي دةلَآ ئةطةر ئةوي نةناسيبا ئيَستا فلآنة رةفيقةي ئةوي خؤش دةويست. تووما بير لةوة دةكاتةوة كة ئةو لة سةر ريَطاي تريَزا، تةنيا ئيمكانيَك بووة لة ناو هةزاران ئيمكاني ديكة و ئةم خؤشةويستيية ثيَويستي و زةروورةتيَكي حةتمي نةبووة لة ذيانيان دا.
دةربارةي تايبةتمةنديية سةرةكييةكاني دةقيش دا دةكرآ باسيَكي لةم ضةشنة لة طؤرِآ دابآ. وةك ضؤن ئةوينيَكي بةهةلَكةوت كة دةكرا نةشبا، ئةوينيَكي سووكة، هةر ئاوا ئيمكانييةتيَكي فؤرِميكيش كة زؤر بة سانايي دةكرا لة طةلأ ئيمكانييةتيَكي تر و وارياسيؤنيَكي تر جيَطؤرِكيَي ثآكرابا، ناكرآ وةكوو فؤرِميَكي بةهيَز قسةي لة سةر بكرآ. وا ويَدةضآ بةم شيَوةية هةر لة بنةرِت دا هةر ضةشنة بؤضوونيَكي رةخنةطرانة لة بارةي دةقيَك دا، حالَةتيَكي هةلَثةسيَردراو بةخؤيةوة بطرآ.
ئةطةر ضي لة زؤر دةق دا هةروةك دةنطي نوختة، ريوايةت بة هيض كلؤجيَك دةربةستي يةكطرتنةوة لة طةلأ واقيع و بة طشتي دةربةستي هيض جؤرة ثيَويستيةكي لةم ضةشنة نابآ، بةلَكوو بة نزيك بوونةوة لة حالَةتيَك كة دةتوانين نيَوي ريوايةتي نابي لةسةر دابنيَين، دةيهةوآ دةرةتانيَك بؤ طيَرِانةوةيةكي زيندوو و ثشوودريَذ و بةهيَز برةخسيَني، بةلآم ناكرآ بلَيَين ئوسوولةن ريوايةتة بةهيَزةكان بة دوورن لة هةر ضةشنة ثيَويستيةكي تايبةت. بة واتايةكي تر ئةطةر ئيمكانييةت و بة هةلَكةوت بووني فؤرِمةكان راستيةكي حاشا هةلَنةطر بآ، هةر ضةندة لة ثرؤسةي تيَكضنراني كروتةوني ريوايةتيَكي مومكين دا زؤرتر بضينة ثيَش هةر بةم شيَوةية ريَذةي وجووب و ثيَويستي و زةروورةتةكانيش لةم ريوايةتة دا ثتر هةلَدةكشآ. زةروورةت و ثيَويستييةكاني طيَرِانةوةيةكي تايبةت لة ناخي بةهةلَكةوت بوون و ئيمكانيي بووني ريوايةتةكةوة سةر هةلَدةدةن. ئةمة دؤخيَكي ثارادؤكسيكالَي سةرنج راكيَشة. ئةطةر لةبيرمان بآ لة باسي تيؤرييةكةي ضامسكي دا، لة زمان ئةوةوة طوتمان "ئاخيَوةريَكي تايبةت بؤ هةلَبذاردني يةكةمين وشةي رستةكةي بآئةذمار ئيمكانييةتي لةبةر دةست داية بةلآم هةتا لة رةوتي هةلَبذاردني وشةكان دا زؤرتر بضينة ثيَش، بؤ هةلَبذاردني وشةكاني دواتر، كةمتر دةستي ئاوةلآ دةبآ." با ئيَمة ريوايةتةكان بة رستة بزانين. ئةطةر ضةمكي وارياسيؤن و ئيمكانييةت لة دةسثيَكي هةلَبذاردني ريواتيَكي تايبةت دا لةو ثةرِي تيَر و تؤخي دابآ، هةتا طيَرِانةوة زياتر خؤي لة بةر يةك بكيَشيَتةوة، رادةي ثيَويستي و زةروورةتةكانيشي ثتر هةلَدةكيَشآ. با نموونةيةك هةر لة دةنطي نوختة بيَنينةوة.
لة كؤتايي بةشي شيني براي يةكم دا، راوي ئاوا كؤتايي بةم بةشة لة طيَرِانةوةكةي ديَنآ:
"ئةوانةي لايةنطري كورتة ضيرؤكن دةلَيَن: نيَوي ليَكؤلَينةوةيةكي ميَذووييانة دواي ضةند سالَ نةخواردني هةنار بؤ ئةم بةشة باشة!"(ل72)
من ثيَم واية هةلَبذاردني ئةم كؤتايية بؤ ئةو بةشة هةلَبذاردنيَكي تةواو ئازاد بووة و راوي دةيتواني بة بآ ئةوةي كةلةبةريَك بكةويَتة طيَرِانةوةكةيةوة، كؤتاييةكي تري هةلَبذاردبا. بةلآم بة خويَندنةوةي بةشي دواية واتة بةشي شيني براي دووهةم دةبينين دواي ئةوةي راوي ئادريَسيَك دةدا بةو كةسانةي خوازياري ديتني فيلميَكي تابةتين، ئاوا كؤتايي بةم بةشة ديَنآ:
"ئةوانةي ئةو فيلمةيان نةديتووة دةلَيَن: ئةو ئادرةسة درؤ نةبآ باشة!"(ل78)
ثيَم واية زةروورةتي ريَكخستني كؤتاييةكي ئةوتؤ بؤ بةشةكان هيَشتا بة تةواوي خؤي نةطرتووة. بة خويَندنةوةي بةشي دواتر دةبينين ئةم بةشةش ئاوا كؤتايي ثآهاتووة:
"ئةوانةي وةك ثياوةكاني جةنطةلَباني ضاويان بة مؤلةق نةويَستاوة دةلَيَن ئةم داستانة ئةفسانة نةبآ باشة!"(ل82)
ئيدي خويَنةر بةرةبةرة ثةي بة شكلَ طرتني ثيَويستييةك لةم طيَرِانةوةية دا دةبا و دواية بة خويَندنةوةي ئةم ديَرِانةي خوارةوة كة هةر كاميان كؤتايي بةشيَكن، بة دؤزينةوةي ئةم ثيَويستيية و بة بةشداري كردن لةو ريتم و رةوتةي راوي ريَكي دةخا ضيَذيَك بة ضيَذةكاني خويَندنةوةي زياد دةكا.
كؤتايي بةشي شني براي ضوارةم:
"ئةوانةي ثيَنج فةرِزة نويَذيان ناضآ دةلَيَن: ئيماني دةربردبآ باشة!"
كؤتايي بةشي شيني براي ثيَنجةم:
"ئةوانةي بةفريان خواردووة دةلَيَن: عةرز هةلَي نةلووشي بآ باشة!"
كؤتايي بةشي جآ ثيَي نوختة:
"ـ ئةوانةي ـ لةو ـ بازبازيَنة ـ ماندوو بوون ـ دةلَيَن ـ نووسةر ـ نةجاتي ـ بووبآ ـ باشة ـ"
كؤتايي بةشي شيني براي شةشةم:
"ئةوانةي كايةي كامثيؤتيَريان كردبآ دةلَيَن: نةسووتابآ باشة!"
كؤتايي بةشي شيني خؤشكيَكي تاقانة:
"ئةوانةي شةرعيان باش خويَندووة دةلَيَن: شوان ئاطاي لة مةرِةكاني بآ باشة!"
ديَرِيَك نزيك لة كؤتايي بةشي شيني براي حةوتةم:
"ئةوانةي ضاوةرِواني كؤتايي ضيرؤكةكةن دةلَيَن: ئةو ورتةيةي طوتبآ باشة!"
مةنتيقي دارشتني ئةم رستانة تا رادةيةك لة مةنتيقي ريَك خستني سةرواكان لة نيوةبةيتةكان دا نزيكة.واتة ثيَويستييةكة ثيَويستييةكي فؤرميكة. ليَرة دا بؤضووني نووسةريَكي فارسم ديَتةوة بير، كاتيَك لة سةر حةكايةتيَكي طولَستاني سةعدي قسة دةكا. لة كؤتايي ئةم حةكايةتة دا، سةعدي رستةيةكي موسةججةع و مؤسيقايي بةكار هيَناوة: "هنوز نگران است كه ملكش با دگران است." كآ دةلَآ سةعدي هةموو رستةكاني ثيَشووي وةها ريَك نةخستووة هةتا بطا بةم رستة كيشدار و مؤسيقايية؟(4)
ئةطةر نةلَيَين هةنديَك لةو بةشانةي «دةنطي نوختة» بة بآ ئةوةي ئاماذة بؤ هيض ضةشنة رووداويَكي ماناداري تايبةت بكةن هةر بؤ ئةوة ريَكخراون كة كؤتاييةكانيان بةم شيَوة تايبةتة بووبآ بة دلَنياييةوة دةتوانين بلَيَين طةلآلَة كردني ئةم جؤرة كؤتاييانة، ثيَويستييةكي جواني ناسانة بووة كة لة ناخي طيَرِانةوةكةوة سةري هةلَداوة نةك لة ثانتاكاني دةرةوةي طيَرِانةوة.
ئةم مؤديَلة تايبةتة بؤ كؤتايي هةنديَك لة بةشةكاني نؤظليَتي دةنطي نوختة، نموونةيةك و بيانوويَك بوو بؤ ضوونة ناو باسي تيَكةلآوي ئيمكانييةت و زةروورةت. ثرسيار ئةوةية بةطشتي لة ريوايةتي دةنطي نوختة دا، ض ثيَويستييةكي هونةري لة ثةناي ئيمكانييةتة ريوايةتييةكة دا بووني هةية؟ بةدةر لة هةموو ئازاد بوون و بآ دةربةست بوونةكاني نووسةر بؤ هةلَبذاردني وارياسيؤنيَكي تايبةت، ض ثيَويستييةك بؤتة هؤي ساغ بوونةوة لة سةر ئةم شيَوة تايبةتة بؤ طيَرِانةوة؟ بة برِواي من تاقة ثيَويستييةكي سةرةكي بؤ داهيَناني ئةم دةقة بريتي ية لة دةستةبةر كردني زمانيَكي ثرِ جوولَة و شيَوة دةربرِينيَكي زيندوو و ثرِخويَن و ريتميَكي بزؤز و بطؤرِ و لةحنيَكي سةييال و لةطةرِ بؤ طيَرِانةوة. ئةم بؤضوونة كاتيَك مانا ثةيدا دةكات كة بزانين ضيرؤكي كوردي لة كوردستاني ئيَران لةم سالآنةي دوايي دا لة ناو كةش و هةوايةكي "بوف كور"ي دا، ببوو بة خاوةني زمانيَكي تةث و بةدوور لة ضةمةوازي(انعطاف) و لةحنيَكي يةكدةست و بآروح. ئةو ريتمة توند ء ثرِجوولَةيةي لة سةرةتاي طيَرِانةوةي دةنطي نوختة رةضاو دةكرآ، هةتا كؤتايي دةق، هةر دةثاريَزرآ.
ئةطةر ضي ريتمي طيَرِانةوة و جوولَةي زمان تايبةتمةندييةكة كة خويَنةر بؤخؤي بة خويَندنةوةي دةق دةبآ هةستي ثآبكا و وةسف كردني بة هؤي بةدةستةوةداني هةنديَك لة فاكتةرةكاني، ناشآ كاريَكي سانا بآ بةلآم هةر وةكوو قامك راداشتن و ئاراستة دياري كردنيَك،نةك وةكوو وةسفيَكي تيَر و تةسةل، ئاماذة بة دوو فاكتةر لة فاكتةرةكاني ريتمي تايبةتي طيَرِانةوة لةم دةقة دا دةكةم:
يةكةم: تواناي دةربرِينةكان بؤ خؤلةبةريةك كيَشانةوةيةكي بآ دةربةستانة لة نيَو ثرؤسةي تةنةوة كردنيَكي بةرةذوور(تصاعدي) دا. برِواننة ئةم بةشة:
«دواي تاقي كردنةوةي خويَن و ميز لة تاقيطة، هيض نةخؤشييةكي تيَدا بةدي نةكرا. دوكتؤر نةيتواني هيض دةوا و دةرزييةكي بؤ بنووسآ. دوكتؤريَكي ديكة... دوكتوريَكي ديكةي ديكة... دوكتؤريَكي ديكة لة شاريَكي ديكة... دوكتؤريَكي ديكةي ديكة لة شاريَكي ديكة... دوكتؤريَكي ديكةي ديكة لة شاريَكي ديكةي ديكة...هةزاران دوكتؤر و دوكتؤري ديكة و دوكتؤري ديكةي ديكةيان لة دةيان شار و شاري ديكة و شاري ديكةي ديكةيان طيَرِا، هيض دوكتؤريَك نةيتواني هيض دةوايةيكي بؤ بنووسآ»(ل75)
ئةو زمانة ثرِجوولَةية وةبير ضيرؤكةكاني ثيتر بيكسيَلم دةخاتةوة. ئةو ضيرؤكانةي بةر لةوةي و ثتر لةوةي ئيرجاعيان بو زةمينةيةكي دةرةكي بآ، ئيرجاعيان بو ريتمي طيَرِانةوة لة ناو دةق داية:
«نووسي: من ثاثؤرِيَكم ثيَويستة، عارةبةيةكيش كة ثاثؤرِةكةي لة سةر دابنيَم. ثاثؤرِيَكي ديكة كة هةرتك عارةبةي لةسةر دابنيَم و عاربةيةكي ديكة بؤ ثاثؤرِةكةي ديكة ئةو بؤ خؤي عارةبةيةكي ثآ رادةكيَشرا. بؤراكيَشاني دوو عارةبةكةي ديكة دةبواية دوو ثياوي لة طةلَ دابآ. ئةو دوو ثياوةش شت و مةك و كةرةستةي خؤيان ثآ دةويست و عارةبةكةيش بو شمةكي ئةوان ثيَويست بوو. ثياويَكي ديكةش بؤ ئةوةي ئةو عارةبةية بكيَشآ.»
دووهةم: تواناي ثازدان و تيَثةرِيني خيَرا لة جةمسةريَكي نيَوةرؤكييةوة بؤ جةمسةريَكي جياوازي ديكة و تةنانةت بؤ جةمسةريَكي دذ و ثيَضةوانة.
بؤ نموونة فةرماني راوي بةو ثياوة رديَن سثيية كة دواي ضةند وةسف و دةربرِينيَكي ثرِ جم و جؤلَ لة "برؤ"ي رووتةوة دةطؤرِآ بة فةرموو و دواي ضةند دةربرِينيَكي ئيَنيَرذيكي ديكة لة "فةرموو"وة دةبآ بة "قوربان تكاية فةرموو" يان لة نموونةيةكي بةرضاوي ديكة، هةر لةم برِطةية دا، ثيرةميَردي طؤرين لة سةرةتاي ئةم بةشة دا بةم شيَوة ئيجابيية باسي ليَوة دةكرآ:
"... كةسيَك كة كةيخوداي ناوضةيةكة و شةرِ و كيَشة و ناكؤكي و دوذمنايةتي ئةو ناوضةية بةو نةبآ ناكوذيَتةوة، هةميشة لةنيَوبذي كردن و سولَح و سةلآحةت داية، قةتلَ و كوشت و كوشتار دةبرِيَنيَتةوة و قسةي وةك ئايةت برِشتي هةية. ثياويَك كة ذن و ثياو و طةورة و بضووك شةرميان ليَ دةكرد. لة هةر مةجليسيَك دانيشتاية ئةحةدي خوا وستةي نةدةكرد و تةنانةت ريش سثييةكانيش لة وةتاغي دا بة ضؤكةوة دادةنيشتن."(5-34)
كةضي ريتمي بزؤزي طيَرِانةوة ئيزن بة راوي دةدا. لة كؤتايي ئةم بةشة دا، ئةو رديَن سثي نوورانيية بة مةرةدي شيَتيَكي زنجيري ببا:
"ئةو نةخؤشييةي وةها ليَ ثيس كرد، دةبوو ـ حةتمةن دةبوو ـ بيبةستنةوة و هيض كةس نةيدةويَرا ليَي نزيك بيَتةوة، لة دوورةوة نان و ئاويان بؤ حةوا دةدا.. حازر نيم يةك وشةش بطيَرِمةوة ئةو وةختانةي طؤضانةكةي وةبير دةكةوتةوة ضي دةكرد بة طؤضان و ثيَوةي دةرؤيشت و جنيَوي بة كآ دةدا و تفي لة ضي دةكردو دستي بؤ كويَي دةبرد؟"(ل40)
عةيني ئةم ثازدان و ثةرِينةوة بؤ جةمسةريَكي ناوةرؤكي ثيَضةوانة لة هةر دووك بةشي "طةورة نووسيني باثيرة طةورة" و "شيَعريَك تا ثةرِثةرِؤضكةي ئاسمان" دا بةدي دةكرآ.
ئيدي خويَنةر بة هؤي ئةم دوو ئاماذانةوة دةتوانآ ثةي بة ضؤنيةتي ئاهةنطي ريتميكي ئةم طيَرِانةوةية ببا.
6ـ لةم وتارة دا، جاريَك زاراوةي طيَرِانةوةي نوختةيي و جاريَكيش زاراوةي طيَرِانةوةي نابمان بةكار هيَنا. ئيَستا كاتي ئةوة هاتووة لة دةلاقةي ئةم زاراوانةوة نةختيَك زياتر بة ناخي دةقي دةنطي نوختة دا رؤبضين.
لة طيَرِانةوةي دةنطي نوختة دا نة كات كاتي راستةقينةية و نة شويَن شويَني راستةقينة و لة روالَةت دا كاتي كارةكان جؤراوجؤرن، هةنديَك لة كارةكان رابردووي سادةن:
"ئةو دوطمةية يةكيَك لةو شتة قيمةتيانة بوو كة لة هيَرشي ئيَران بو سةر هيَندوستان ءةضنط ئيَرانييةكان كةوت."(ل16)
هةنديَكي تر رابردووي بةردةوامن:
"دوو دارةكةيان لة طيرفانيان دةرديَنا، هيَواش لة سةر لايلؤنةكة دادةنيشتتن، تؤزيك خؤيان بةرةو ثشت دةخست و لاقيان بةرةو حةوا رادةطرت، دارةكانيان لة سةهؤلَ و بةفرةكان طير دةكرد و خؤيان بةرةو ثيَش رادةدا."(ل15)
لة هيَنديَك شويَني تر دا كات بة طويَرةي مانا رابردووة بةلآم روالَةتةكةي، روالَةتي كاتي ئيَستاية:
"دايكي ئةو هاوينةي زطي بةو ثرِ دةبيَت سةفةريَكي دووري ديَتة بةر. لة نيَو ماشيَنةكة دا ذنيَك فةلاكسي ئاوي ثآ دةبآ و جارناجاريَك بة خورِةيةكي سةيرةوة ليوانيَكي ليَ ثرِ دةكات و هةلَيدةقورِيَنآ."(ل72)
هيض كام لةم كاتانة كاتي راستةقينة نين، لةم دةقة دا تةنيا كاتيَك بووني هةية. ئةويش ئيَستايةكة كة نووسةر تيَيدا رةوتي ريوايةتةكة ريَك دةخا و دوايةش خويَنةر هةر لةو ئيَستاية دا جاريَكي ديكة بة خويَندنةوةي خؤي،روح وةبةر طيَرِانةوةكة ديَنيَتةوة:
"لةبةر ئةوةي خودا نةبآ كةس نازانآ ئةو دوطمةية ضؤن طةيشتؤتة دةستي ئةو ثياوةي دوو دار و لايلؤنةكةي ثيَية، باوةرِ كردن يا نةكردن بةو بةشةي ثيَي دةطةين بة دةست خؤتانة. مقةستيَك لة سةرةتا و مقةستيَكيش لة كؤتايي ئةو بةشة دادةنيَم تاكوو ئةوانةي ثيَيان خؤشة نةيخويَننةوة، بيقرتيَنن."(ل9)
ديارة بؤ ئةم بؤضوونة كة: كات و بةرودوايي زةمانيي لةم طيَرِانةوةية دا راستةقينة نيية، دةكرآ ضةند بةلَطةيةك دةستةبةر بكرآ. ئةم ريوايةتة بة روالَةت كاتيَكي دوور و دريَذ بة قةرا هاتن و رؤيشتني ضةندين بةرة لة خؤي دةطرآ كاتيَك كة دةتوانآ لة هيَرشي لةشكري ئيَران بؤ سةر هيندوستانةوة دةست ثآ بكات و بطات بة مامةثيرة و سآ ماسيطرةكة و لة باثيرة طةورةي جانةوة بطا بة باثيري و بابي و خودي جانيش.
كة واتة ئةطةر جان لة زةماني رميَني كؤت و شالَوار و لة زةماني سةرهةلَداني ئةلقاعيدة دا بذي دةبآ كاتي ذياني مامة ثيرة و سآ ماسيطرةكة زؤر كؤن بآ كة ضي دةبينين ماسيطري يةكةم لة بارةي تولَةقةندي دا دةلَآ:
"تاكوو ئةو رؤذانةي ثيَشوو معةلليمةكةي ئارامي كورِم، شيَعريَكي بؤ داناوة و... دواتريش بيستم ئةو شيَعرة لة طؤظاريَك دا ضاث كراوة، تولَةقةنديم لةلا شيرين بؤوة."(ل23)
دةبينين لةم برِطةية دا باسي طؤظار دةكرآ. يان لة باسي باثيرة طةورةي جان دا، دةبينين تفةنطي ضؤلةكةكوذ لة طؤرِيَ داية. زؤر دوور لة زةينة ئةمانة هةلَةي ريوايةتي بن، بةلَكوو نيشاندةري خؤراثسكاندن و دةربةست نةبووني طيَرِانةوة بة بةردةواميي ء بةرودوايي كاتة.
لة بارةي شويَنيش لةم طيَرِانةوةي دا هةر دةكرآ بؤضوونيَكي لةم دةستةمان هةبآ. ئايا شويَن لةم طيَرِانةوةية دا شويَنيَكي بةرتةسكة يان بةربلآو؟ رؤماننووسيَكي ئيَراني دةلَآ: «كاتيَك ئيَوة كار بة شويَن و كاتي بةرتةسك دةكةن، لة رووي دةستكةوتةوة، لة بنةرِةت دا كاري بةرهةم هيَناني مانا دةكةن بةلآم كاتيَك شويَن و كات بةربلآو دةكةنةوة، زياتر لة مانا دةكؤلَنةوة، واتة ريَطاي يةكةم دةتانطةيةنآ بة بةرهةم هيَناني ناوكيَكي مانايي. بةلآم ريَطاي دووهةم دةتانطةيةنآ بة درِثآداني ماناكان.»
لةم طيَرِانةوةية دا شويَن لة راستي دا هةر شويَن نيية هةتا بةرتةسك يان بةربلآو بآ. كةواتة لة "ثيوستار"ي فؤرِم ـ ناوةرؤكي ئةم طيَرِانةوةية دا كاري فؤرِميَك بة تؤخي بالَي بة سةر كاري ناوةرؤكي دا كيَشاوة. ئةو كاتةي بابي جان دةكةويَتة جيهانيَكي ذيَرزةمينييةوة، لة راستي دا ئةم جيهانة ذيَرزةمينيية باسي شويَنيَكي جياواز ناكا بةلَكوو هةر بة تةنيا بيانوويَكي تةكنيكي ية هةتا طيَرِانةوةكة لة فازيَكةوة بطويَزريَتةوة بؤ فازيَكي ديكة. كاتيَك راوي دةلَآ:
"ئةو قولَكة، قوولآييةكة لة بةر ئةو كةسانةي طيَرِانةوةي هيَلَي و بآ كةند و كؤسثيان ثآناخؤشة." ئيتر قولَكةكة مانا ئاساييةكةي خؤي لة كيس دةدا.
طيَرِانةوةي ناب دةتوانآ ئاماذة بؤ ضةشنة طيَرِانةوةيةك بكا كة جطة لة فؤرِم و رةوت و مةنتيقي تايبةتي طيَرِانةوةكة، دةربةستي هيض بابةتيَكي ديكة نةبآ.طيرِانةوةي دةنطي نوختة لة زؤر شويَن دا راستةوخؤ ء ناراستةوخؤ ئاماذة بةوة دةكا كة بةدةر لة ريَكخستني ريتم ء فؤرم نيازي بةدةستةوةداني هيض ضةشنة زانيارييةكي تايبةت لةطؤريَ دا نيية.بؤنموونة برِواننة ئةم بةشة: "نيَوي خؤم شتيَكي ديكةية بةلَام ضونكة لة مندالَييةوة زطماك شةش قامكم هةية شتيَكي ديكةم ثيَ دةلَيَن." (ل23) طيَرِانةوةي ناب وةكوو سةماي بالَة هةر بة تةنيا سةرنجي مرؤظـ بؤلاي زةرافةت و رةوتي حةرةكةتةكان رادةكيَشآ و دةربةستي هيض مانا خولَقيَنييةك لة رةطةزي ئةو مانا خولَقيَنييانةي لة قسة كردن روو دةدةن نابآ. كة واتة ريوايةتي ناب لة بنةرِةت دا باسي هيض ناكا يان بلَيَين ريوايةتي ناب لة بنةرِةت دا باسي هيض دةكا! ئةطةر نوختةش بة سةمبؤلي هيض بزانين دةكرآ بلَيَين ريوايةتي ناب هاوسةنطي ريوايةتي نوختةيي ية.
ريوايةتي نوختةيي ئةو مةنزلَة ريواييةية كة دةنطي نوختة هةولَي داوة بؤ لاي وي بكةويَتة رآ.
ثةراءيَزةكان
1 ـ سةيد قادر هيدايةتي،دةنطي نوختة،بلَاوكةرةوةي ثيام امروز،تاران،1382
2 ـ ميلان كوندرا،عشقهاي خندهدار،ترجمهي فروغ پورياوري،انتشارات روشنگران و مطالعات زنان،تهران،1379
3 ـ هةموو نووسراوة فارسييةكان لةم سةرضاوةية وةرطيراون
لغت نامةي دهخدا،موسسةي انتشارات دانشگاه تهران،جلدچهاردهم،چاپ دوم از دورهي جديد،1377،صص4-22672
4 ـ ضیا موحد،سعدي، انتشارات طرح نو،چاپ سوم،تهران،1378،ص144
لة رؤذهةلآتص... رؤذي ثصشةوا هةلآت
محسن جوامير
ئةطةر خاپي هاوبةش لة نصوان سةرکردة و رصبةراني دنيادا ئةوة بصت، زؤربةي هةرة زؤريان سوور و ورةبةرز و بوصر و کؤپنةدةر و ثشوودرصذ بن، ئةوا جياوازي دةنصوان جةنابي قازي محةمةد و ثأانيي ئةوانيديکةدا ئةوةية، ئةو قارةمانةي لةمةأ ئصمة دانا و زانا و دةروونناسيش بووة... بة زيتي و تصأامان لة ناوةأؤک و ناواخني ناحةزان، بة ئاوصتةکردن لةطةپ ئةزمووندا، دةرکي راستينةي ئةواني کردووة...
شايةدي قسةي طؤرينم... سةرباري ئةو هةموو يادنامة و نووسراوة و وتار و طصأانةوةي دةماودةميي هاوضةرخ و هاوخةباتاني ئةو بليمةت و ثيتؤپة، ئةو وةسيةتنامةيةية کة خؤشبةختانة دة نصو بةپطةنامة نهصنيية تؤز لةسةرنيشتووةکاندا، دؤزرايةوة و کةوتة دووتوصي کتصب و ئةوجا ئةمدةست و ئةودةستي ثصکرا...
من بةلامةوة، هةر بابايةک ئةو وةسيةتنامةية وةخوصنصت، بصي هيض سؤ و طومانصک دةزانصت کة ئةو مةزنةثياوة لة زؤر سةرکردة و رصبةراني رؤذهةلآتي ئصستصکةيش لة ثصشتر و بة هزرتر و زيختر و طةأناستر بووة... بنج و بنةواني سةرکوتکةراني ئصراني خاس ناسيوة... هةر ثصشبينييةکيشي کردبصت، هاتؤتة جص و بة واقيع و کردةوة، راست دةرضووة و ئامانجي ثصکاوة.
دةطونجص، ئةوانةي لة کارواني بةربةرةکاني و ريسواکردني سةرکوتکةر و ميرغةزةبانن، سةرنج و دوا وةسيةتنامةکةي جةنابي قازي لةبةرضاو بطرن و ثةندي لص وةرطرن و لةبةر رؤشناييي ئةودا هةپمةت بةرن... ثصشةوا لة ناوةأاستي وةسيةتنامةکةيدا، بةر لة ساتصکي کةم لة ماپئاواييي لة ميللةتةکةيدا، ئاوةها ثصناسةي کةللةشةق و نةياري سةرسةختي بصئةمةک دةکات :
" ئةز وا لة دوا ضرکةي ذياني خؤم دام... لة راهي خودا ثصتان دةپصم، بة ئامؤذطاري عةرزتان دةکةم ... ئةوةي لة دةستم هات، بة سةر، بة طيان، بة تصکؤشين، بة ئامؤذطاري و نيشانداني رصطةي راست، کةمتةرخةميم نةکرد...
ئصستصکةيش، لةم دةم و رةوشةدا، جارصکي ديکةش ثصتان دةپصمةوة، ضيديکة بة عةجةمان نةخاثصن... بة سوصند، بة دةست بة قوأئان دادان، بة وادة و ثةيماني وان بأوا و بةقا مةکةن... ضونکة ئةوان نة خودا دةناسن، نة بأوا بة خودا، نة بة ثصغةمبةر، نة بة رؤذي قيامةت و نة بأوا بة حسصب و کتصبان دةکةن...
لةلاي عةجةماندا، تةنيا ـ ضونکة ئصوة کوردن ـ بلا موسپمانيش بن، هةر سووضدار و مةحکوومن، دوذمني وانن، سةر و ماپ و طياني ئصوة بؤ وان حةلآپة و بة غةزاي دةزانن..."
ئةرص ..! کةپةثصشةوامان أاستي فةرموو، مصذووي بةر لة شةهادةتي ئةو و سةروبةندي لة سصدارةداني و دواتر و هةرةدواتر و ئصستةيش، شايةتمانيي ئةم راستيية دةدةن، کة ئةوانة لة هةمبةر کوردا ماري ضةندسةرةن و نايانةوص هيض خاپصکي هاوبةش کؤيان بکاتةوة... ئةطةر مةسةلةکة دين بصت و بکرصت بة کؤکةرةوةي مةزةبةکان، ئةوا بة ثراکتيک مةزةبةکةيان لة خؤ کردووةتة ئايين و طشت غةيرةخؤيان بة ناموسپمان و سةرلصشصواو و لاأص دةزانن... ئةطةريش بابةتةکة نةتةوة بصت، ئةوا ئةمان فارس و ئةوان کوردن ... هةروةها ئةطةر لة ولآتي ديکةي کورد تصداذياودا نةتةوةي طةورة خؤي بة براطةورة بزانصت و بة هؤي ئةمةوة خصرصک بة براي بضووک بکات، دة ئصرانصدا کورد بة براي طضکةش حةساو ناکرصت..!
"شوانة"ي شةهيد ، نموونةي دياردةيةکة کة لة ضةوسانةوة و سةرکوتکاري و بصبةشي لة ماف و ئازادي لة هةموو روويصکةوة، بةرجةستة دةبصت... ئةطةر لصثرسراواني ئصران ئاقلآنة و طوصقولآغانة رووبةأووي مةسةلة و کصشة و تةنطذةکان نةبنةوة، ئةم رةوشة دةبصتة سةرةتايةک بؤ بزاڤ و تةقينةوة و سةرهةپداني ديکة... هةوپدانيش بؤ بندؤشةککردني قةيران و راضةنينةکان، بص ئةوةي بنةأةتييانة ضارةسةر بکرصن و لة کپاورؤذنةي سياسييةوة تصبيني بکرصن، لة داهاتوودا برينةکان قووپتر دةكاتةوة و ئاکامي ترسناکي لص دةکةوصتةوة، ضونکة ئةو بةنة تا سةر بة کورد با نادرصت...
کاتي ئةوة هاتووة، ئصران سةبارةت بة سياسةتي دووفليقانةي خؤي کة لة " توقية" وة سةرضاوةي طرتووة و لة ناخي مصذوودا رةطاذؤ بووة و بةر لة شةست ساپ، ثصشةواي مةزن ـ ئةزمووندارانة ـ ئاماذةي بؤ کردووة، بخرصتة بةر دادطاي ميللي و نصونةتةوةييةوة و هاوکات لةطةپ ثرؤسةيةکي سياسيي ضأوثأدا، لة هةموو لايةکةوة و بص لاريکردن فشاري بؤ بهصنرصت...
ئةطةر بة شةهيدکردني ثصشةواي نةمر، بةر لةسةرهةپداني قاسملوو و هاتنةکايةي شةأةفکةندي نةطيرا بصت و ئاطرداني خةبات زصتر طأ و بپصسةي لص هةستابصت، ئةوا لة ثةپةخوصنةکاني" شوانة"ي جوانةمةرطيشةوة، خؤري ثصشةواي نةمر و دوو شةهيدةکةي تر و ئةواني ديکةش، جارصکي ديکة سةرةتاتکصمان لةطةپدا دةکات و سةرلةنوص وةرزي زانةوةي خةبات بة رووماندا دةطرذيتةوة...
ــــــــــــــ
سةرنج! فةرموودةکاني ثصشةواـ م لة کرمانجيي سةرووةوة هصناوةتة سةر خواروو.
mohsinjwamir@hotmail.com
ثةيامصک بؤ سةرۆک کؤماري کوردستان هصذا مةسعوود بارزاني
ئةطةر بةغداتان بةدڵ نةبوو؛ يةک رص وةرنةوة..!
بيستوومانة بؤ بةغدا بانطهصشت کراويت... ئؤغرت خصر بصت، خوات ثشتيوان بصت، هةرطيز ماندوو نةبيت..!
ئةي سةرؤک کؤمار..!
بةأواپةت ئةم سةفةرة، تةنيا سةفةري تؤيةو بةس ... دةضيت طفتوطؤ دةکةيت ودصيتةوةو تةواو..!
نةخصر ..! ئةوةي وا تص بطات، بةسةهو ضووة، زؤريش..! ئةم سةفةرةي تؤ، سةفةري بةدرخانييةکانةو بة دواتةوةن، ضونکة ئةوان نة مردبوون، ئةسحابولکةهف ئاسا خةوتبوون ... ئي ثيري ثيرانة، شصخ سةعيد، بةتةنياش نيية، دصن لةخزمةتيدا شصخ و مريد... ئي شصخ مةحموودة، لةطةپ قافپةي شةهيداندا، بة جلي سوورةوة، بة ثةپةي خوصني ثأ لة عةتري شةهادةتةوة کة زصتر لة هةشتا ساپة، هصشتا وشک نةبووةتةوة... هاوأص لةطةڵ نرکة و ناپةي منداڵ و طةنج و ثيروکاپ و شؤخةکضاني ئةنفال و هةپةبجةوة، طشتيان لةطةپتان...
بة تةنيا نيت... نةخصر هةرطيز...کةرکووکييةکان، ئةمشةو کةسيان لصي ناخةوصت... بووک و زاوايةک ناويان مةم و زين ـ ة، دةپصن دةضين لة بةغدايص، کةسةرکؤمار کاري تةواو، لةوص دخؤين نوقپ و طةزؤ لةطةپ شةکراو..!
لة مهابادص( شوانة ) نامةيةکي قازيي ثصية، بة ثصيان دصتة هولصرص، بةياني زوو لة ثايتةختصية... بة مةزةنةي من لة نامةکةيدا وا هاتووة، تصيدا جةنابي قازي وا دةفةرموصت : جصطري من ..! وريا بة، نةکةيت ئةمأؤ و سبةينصت ثص بکةن... کة وايان طوت و وايان کرد ـ حاشاک ـ طشتي کپاو لة سةر نان و درؤية.
سةرؤک کؤمار..!
مةعشووقي خةزنةوي لة بةهةشتي خوداي مةزندا، کة زاني تؤ بؤ بةغدايص ئؤغر دةکةيت ، مؤپةتي خواست بؤ ضةند رؤذصک...دوصنص شةوص بة نهصني هاتة طوندي خةزنة، کوأوکاپي لص کؤوةبوون، لة عفرين و قامشلووش، ميوانيشيان هاتبوو لة وان و مووش... تا درةنطي شةو ، کةسص ضاوي نةضووة خةو، ثصپوويان لةسةر يةک نةنا، باس تةنيا باسي مامة و تؤ بوو... ثاشان، هةموو ضاويان لصک ناو خةوتن... تةنيا مةعشووق تا بةياني وة ئاطا بوو... مةعشووق بانطي کردنص، طوتي سةيري ئاسمانص کةن ؟... کة تصي رامان، بينييان لة نصو ثةپة هةوري تار و تاريکدا، خؤر تيشکي خؤي ثةرش و بپاوکردووةتةوة، جوان و رصک ..! ئاثؤأةي خةپک لصيان ثرسي: باشة سةيدا ئةم ديمةنة ماناي ضيية؟ سةيداش فةرمووي: خودص ضصتر دةزانصت... طومان دةکةم، فرة طورط و رصوي و ضةقةپ لة بةغدايص لة کوردان طردةوة بوونة، وةلص وص دةضصت کاکة و مامةي من و ئصوة، مل نادةن ... ئةوجا خؤشي لة من و شادي لة نطؤ..!
سةرؤک کؤمار..!
دوصني جومعة هةشت هةزار بارزاني، ضوونة خزمةت مةزارة بصنازةکةي بارزاني، منداپي بةرمةمکانيشيان ثص بوو، فةمووي: خصرة وا هاتوونةتة ئصرة..! طوتيان : ئةرص مةزنص مة..! هاتووينةتة خزمةت تؤوة تا ثصت بصذين، کة وا هصذا مةسعوود قةولة دووبةياني، سةفةر بکا، هاوأص دةطةپ هاوأصياني... جا کةرةم کة ئةمر بکة، بؤ رؤپةکةت ض هةپوصستص بة زؤر ضاک و باش ئةزاني ؟... ئةويش فةرمووي:
بصذنة مةسعوودي: بابت هةتا لة ذين مابوو خةباتي کرد...ملي نةدا... بؤ داوا و دؤزي کورد نةبصت، سةري بؤ کةس نةوي نةکرد...
بصذنة مةسعوودي: سةدام کة لة توغياني دةسةپاتا بوو، ئامادة و تةيار بوو کوردستانم هةموو بداتص، بةپام بةبص کةرکووک و دةوروبةر... ضاک بزانن کوردستاني بةبص کةرکووک، وةکوو لةشصکة بةبص سةر.
بصذنة مةسعوودي: ئةوةي طةل بأياري لةسةر داوة، نةکةن طضکةي بکةنةوة... طةلي مةزن، داوا و خواستي لة لوتکةية... يةک دةنطيش بن لة داواتان... کة ئاوا بوون، ئةوةي کة دوذمن دةيکات، بة تةنيا لنطةفرتصية..!
بصذنة مةسعوودي:لة سةرجةم مصذووي کوردا رووي نةداوة، کورد حوکمي دوو وپات بکات... قةت دةرفةتي ئا بةم جؤرة نة رةخساوة، دوو سةردار و سالاري کورد، بتوانن لة دوو لاوة، دةنط و دؤزي رةواي طةليان بطةيةنن بة سةرجةمي ئةم دنياية..!... ئةطةر نةکرا ياخود نةلوا، هةرضي زووة، با بصنةوة
بؤ ئةم لاوة... با حاشا کةن لةو ئصراقةي بؤ کورد هةروةکوو زؤنطاوة..!
بصذنة مةسعوودي: ئةوةي وتم وةسيةتي من و طةلم بوو، طاپتة نةبوو، ئي دپم بوو... ئةطةر هاتوو بة طوصي کردم، ئةوا خصري عةلا خصرة، بص هيض طومان ئةو رؤپةية شصري کوأي شصرة... ئةطةر نا، نابص سةرداني مةزاريشم بکا لصرة..!
ایــــران :
درایران طی سال های 1990تا1992م سرانه مصرف سیگار برای بزرگسالان 15 سال وبالاتر 930 نخ در سال بوده است . براساس طرح سراسری سلامت و بیما ری 1378 وزارت بهداشت ودرمان ، در جامعه 15 سال و بالاتر تحت پوشش دانشگاههای علوم پزشکی کشور ، شاخص مصرف سیگار کل کشور در جمعیت شهری و روستایی یکسان و برابر9/11 درصد بوده است و میانگین تعداد سیگار مصرفی در سطح کل کشور 2/13 عدد(نخ) در روز (جامعه شهری 7/12 نخ و جامعه روستایی 1/14 نخ ) بوده است . در سطح استان آذر بایجان غربی شاخص مصرف سیگار به عدد هشدار دهنده 6/15 درصد بالغ گشته است که نسبت به متوسط کشوری 7/3 درصد افزایش داشته است (جامعه شهری 15 درصد و جامعه روستایی 3/16 درصد ). میانگین تعداد سیگار مصرفی در سطح این استان نیز به عدد 4/15 نخ در روز رسیده که باز هم نسبت به متوسط کشوری 2/2 نخ بیشتر است .
9/81 درصد کسانی که سیگار می کشند ، کشیدن سیگار را قبل از 15 سالگی شروع کرده اند که در شهروروستا یکسان است.
در یک بررسی در سطح دبیرستان های رشت معلوم شد که 29/69 درصد دانش موزآن اصلا سیگار نمی کشیدند ، 01/13درصد پاسخگویان گاهی و 94/8 درصد آنها همیشه سیگار می کشیدند ،13/8 درصد قبلا سیگار می کشیدند ولی هنگام بررسی ترک کرده بودند.
در بررسی انجام شده در شهر شیراز 26 درصد مردان و 6/3 درصد زنان شرکت کننده بطور عادی سیگار می کشید ند . میانگین سن شروع سیگار 21 سا ل گزارش شده است (دامنه 10 تا 60 سال ) .
عوامل گرایش نوجوانان به دخانیات :
این عوامل را می توان در دو گروه کلی ، عوامل فردی و عوامل محیطی تقسیم بندی نمود.
الف) عوامل فردی (روانی ، شخصیتی) گرایش نوجوانان به استعمال دخانیات:
منظور عواملی است که باعث از دست دادن یا ضعیف شدن توانایی های خود شخص د رمقابله با ابتلاء به کشیدن سیگار می گردند . تربیت خانوادگی و اجتماعی در ساختن این عوامل شخصیتی نقش اساسی را بعهده دارند. اغلب این عوامل بر رفتار افراد که کشیدن سیگار نیز خود نوعی خاصی از رفتار است ، تأثیر دارند.
• عمده ترین این عوامل عبارتنداز:
1) انگیزه هایی مانند وقت گذرانی ، سرگرمی ، رفع خستگی و کنجکاوی.
2) همرنگی با جمع دوستان: تأثیر دوستان سیگاری و نا با ب (گروه همسالان) از طریق تعارف سیگار و تشویق به کشیدن آن چشمگیر است.
3) احساس رشد و استقلال طلبی : نوجوان با اعلام اینکه « من بزرگ شده ام» بر علیه محدودیت های دوران کودکی قیام می کند.
4) ابراز وجود و جلب توجه: نوجوان با اقدام به سیگار کشیدن به گمان خویش نوعی تجدد خواهی، موفقیت ، آزادی وتشخّص را به دیگران نشان می دهد .اوبا این کار می خواهد بگوید « من برای خودم کسی هستم» . این نوع ابراز وجود ریشه در تصور غلط و نادرست نوجوان از رابطه سیگار و پذیرش اجتماعی دارد .
5) همانند سازی با الگوهای مورد پذیرش خود: تأثیر پذیری از الگوهای مورد قبول نوجوان مانند والدین ، معلم یا سایر شخصیت های اجتماعی مشهور(هنر پیشه ها ، نویسندگان ، قهرمانان و...) که رفتار ضد سلامت کشیدن سیگار را دارند .
6) نداشتن « مهارت نـَه گفتن» : ضعف اراده و نداشتن قاطعیت در تصمیم گیری باعث تسلیم شدن نوجوان در برابر پیشنهادهای ضد سلامت دیگران از جمله قبول تعارف سیگار کشیدن می شود.
7) ناآگاهی یا پایبندی ضعیف به دستورات دینی : نوجوان حکم شرعی استعمال دخانیات را نمی داند یا درکل نسبت به آن زیاد پایبند نمی باشد.
ب) عوامل محیطی گرایش نوجوانان به استعمال دخانیات:
تمام عواملی که بطورمشخص ازمحیط خارج فرد به او فشار وارد می نمایند که یک رفتار ضد سلامت مانند کشیدن سیگاررا آغاز یاادامه دهد را شامل می شود مانند عوامل خانوادگی،اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی،سیاسی وبین المللی .
• عمده ترین این عوامل عبارتنداز:
1) عوامل خانوادگی: خانواده ناسالم و ناأمن یکی از مهم ترین عوامل بوجود آمدن همه مشکلات رفتاری در کودکان و نوجوانان منجمله اعتیاد به کشیدن سیگار می باشد مواردی مانند نداشتن تفاهم و نزاع دائمی والدین ،سیگار کشیدن هر دویا یکی از آنها ، اعتیاد والدین به مواد مخدر والکل، جدایی والدین ازهم ونظارت ضعیف آنه بر کودکان و نوجوانان خود از این جمله اند.
2) داشتن دوستان سیگاری : که با تعارف بی جا ودادن اطلاعات غلط باعث می شوند نوجوان به دام سیگارکشیدن بیفتد.
3) آسانی دسترسی و تهیه : سیگار را از هر دکه ای وبا قیمت کم می توان خرید.
4) ناتوانی نظام تعلیم و تربیت : نهاد مدرسه ، نهادهای دینی ومتصدیان آموزش سلامت جامعه نسبت به آموزش راههای پیشگیری از رفتارهای پر خطر و ضد سلامت به کودکان و نوجوانان و خانواده های آنهابه شکل کارآمد ومؤثر عمل نکرده اند .
5) تبلیغات رسانه ای فراوان : این تبلیغات از سوی شرکت ها و کمپانی های بزرگ سود جوی جهانی برای بد ست آوردن سود بیشتر واز طریق تمامی رسانه های قدرتمند موجود مانند شبکه های تلویزیونی ماهوارهای ، اینترنت ، فیلم ها، روزنامه ها، مجلات ، کتاب هاوکالاهای مورد علاقه نوجوانان با انواع شگردها جهت فریب نوجوانان انجام می شود.
6) نارسایی قوانین ونبودن تضمین برای اجرای قوانین موجود در پیشگیری از کشیدن سیگار: دراین خصوص می توان به خرید و فروش سیگاربدون محدودیت درکلیه مکانهای عمومی و به تمام سنین ، قاچاق سیگار به داخل کشور، استعمال دخانیات در اماکن عمومی و حتی دولتی اشاره کرد.
7) نبودن برنامه و امکانات مناسب جهت استفاده مفید و سالم نوجوان از اوقات فراغت و بیکاری خود.
اهــداف ویــژه آ مــوزشی :
انتظار می رود فراگیران در پایان جلسه آموزشی قادر باشند:
1) شکلهای استعمال توتون در فراورده های دخانیات را نام ببرند.
2) تاریخچه مختصر استعمال دخانیات در جهان وایران را بازگو کنند.
3) وضعیت کنونی استعمال دخانیات در جهان و ایران را با ذکردرصد شیوع سیگار کشیدن بیان نمایند.
4) عواملی را که باعث گرایش نوجوانان به دخانیات می شوندف بر شمارند.
5) مواد زیان آور موجود در دود سیگار راتقسیم بندی کرده ونام ببرند.
6) بیماریهای عمده ناشی از استنشاق دود سیگار را نام برده و مختصراً عوارض جسمانی ناشی از هر کدام را بیان نمایند.
7) زیان های اقتصادی استعمال دخانیات را با تعیین رقم تخمینی سرانه هزینه مصرف سیگار بیان کنند.
8) عمده ترین پیامدهای اجتماعی ناشی از استعمال دخانیات را ردیف نمایند.
9) دیدگاه اسلام در باره استعمال دخانیات را با بیان حکم شرعی مربوطه ، توضیح دهند.
10) عمده ترین منافعی را که پیشگیری از کشیدن سیگار یا ترک آن بدنبال خواهند داشت ، ذکر نمایند.
11) مهم ترین عواملی را که مانع اتخاذ عملکرد پیشگیری کننده از کشیدن سیگار یا ترک آن می شوند، نام ببرند.
12) مؤثرترین راههای پیشگیری از کشیدن از کشیدن سیگار را نام برده و هر کدام را در یک خط توضیح دهند.
الف) شکل های مصرف توتون :
برگ های خشک شده گیاه توتون را معمولاً به اشکال مختلفی مانند چپق (پیپ) ، قلیان ، سیگار وجویدن ، مورد استفاده قرار می دهند . آنچه امروزه مصرف آن از سایر انواع شایعتر است کشیدن سیگار می باشد که در این حالت کاغذ نازکی را روی برگ های خشک و خرد شده گیاه توتون پیچانیده و آنرا آتش زده و دود ناشی از سوختن آنرا استشمام می نمایند.
ب) تاریخچه مختصر استعمال دخانیات در جهان و ایران :
جـــهــــــــان:
انسان از زمان های قدیم توتون را می شناخته است .هرودت مورخ مشهور یونان در این باره چنین نوشته است : طایفه های صحرا نشین که در جنوب کشور ما اقامت داشتند وهمچنین بومیان آفریقا ، یک نوع گیاه را می سوزاندند و دودش را می خوردند. اروپاییان برای اولین بار در سال 1492 م در هنگام کشف قاره آمریکا بوسیله کریستف کلمب ، با دود کردن این گیاه وحشی (توتون) آشنا شدند . سپس شخصی به نام کرومن Crewmen توتون رااز آمریکا برای اروپاییان به ارمغان آورد و مصرف این گیاه سمی را به آنها آموخت. برگ های گیاه توتون در سال 1519 م به اسپانیا رسید و از سال 1560 م در بین مردم آنجا عمومیت یافت . از آن زمان تاکنون استعمال توتون به عنوان یکی از عجیب ترین عادت های بشر، سلامت میلیون ها انسان را در سراسر جهان تهدید می کند.
ایـــــــران:
در ایران بطور دقیق زمان آغاز دود کشی را نمی توان تعیین کرد ولی مدارک تاریخی نشان می دهد هنوز نیم قرن ازدود کشی در اروپا نگذشته بود که چپق کشی در ایران رواج یافت . در باره وارد شده توتون به ایران احتمالات گوناگون وجود دارد و برخی احتمال می دهند به دستیاری عثمانی ها وارد ایران شده است . برخی دیگر ورود آنرا به پرتقالی هادر سال 999هـ ق (1590 م) نسبت می دهند که در زمان شاه عباس صفوی بصورت قلیان و چپق رواج یافت . در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار ، دولت وقت ایران امتیاز ، کاشت، داشت، برداشت وفروش آنرا به یک کمپانی انگلیسی اعطاء کرد. در سال 1316 هـ ش کارخانه جدیدالتأسیس دخانیات ایران سالیانه 600 میلیون نخ سیگار تولید می کرد . در سال 1356هـ ش یعنی چهل سال بعد از آن تاریخ ، این میزان به 24 میلیارد نخ یعنی چهل برابر چهل سال پیش رسید. از این تعداد سیگار 13 میلیارد نخ آن داخلی و 11 میلیارد بقیه خارجی بود. طی سال های اول انقلاب کاهش مختصری در تولید سیگار ایجاد شد اما از سال 1360 هـ ش مجدداً سیر صعودی سریعتری گرفت و در سال 1362هـ ش به 27 میلیارد نخ رسید . در سال 1315 هـ ش تقریباً 12000 هکتار و د ر سال 1374 هـ ش 30000هکتار از مرغوبترین زمین های حاصلخیز کشور زیر کشت توتون بوده است.
ج) وضعیت کنونی استعمال دخانیات در جهان و ایران :
جهــان:
در گزارش وضعیت جهانی استعمال دخانیات برای 190 کشور جهان توسط سازمان جهانی بهداشت در سال 1997م چنین آمده است : در ابتدای دهه 1990 م در جهان یک میلیارد و صد میلیون نفر سیگاری زندگی می کردند. به عبارت دیگر 47% همه مردان پانزده سااله و بالاتر و 12% همه زنان پانزده سااله و بالاترجهان سیگاری بوده اند . در این حال میانگین مصرف روزانه سیگاری ها درکلّ 16 نخ سیگارت و برای آفریقا با کمترین میزان مصرف 10 نخ و آمریکا و اروپا با 18 نخ بالاترین میزان مصرف بوده است .
برآورد می شود که شیوع سیگار کشیدن در سطح اروپا در میان نوجوانان سنین 15 تا 18 سال حدود 30% باشد. در حال حاضر در بعضی کشورها تعداد موارد جدید مصرف سیگار در دختران مساوی وحتی بیشتراز پسران می باشد. برای مثال در بلژیک ، فرانسه، آلمان ، هلند، نیوزلند، نروژ،انگلستان و ایالات متحده آمریکا تعداد دختران نوجوان مصرف کننده سیگار بیش از پسران است. بر اساس تحقیقات متعدد در سطح جهان بیش از 90% سیگاریها قبل از 19 سالگی مصرف سیگار را شروع کرده اند. به عقیده سازمان بهداشت جهانی اگر فردی تا 20 سالگی به مصرف سیگار روی نیاورد ، احتمال ابتلاء او در سنین بالاتر بسیار کم است.
ایــــران :
درایران طی سال های 1990تا1992م سرانه مصرف سیگار برای بزرگسالان 15 سال وبالاتر 930 نخ در سال بوده است . براساس طرح سراسری سلامت و بیما ری 1378 وزارت بهداشت ودرمان ، در جامعه 15 سال و بالاتر تحت پوشش دانشگاههای علوم پزشکی کشور ، شاخص مصرف سیگار کل کشور در جمعیت شهری و روستایی یکسان و برابر9/11 درصد بوده است و میانگین تعداد سیگار مصرفی در سطح کل کشور 2/13 عدد(نخ) در روز (جامعه شهری 7/12 نخ و جامعه روستایی 1/14 نخ ) بوده است . در سطح استان آذر بایجان غربی شاخص مصرف سیگار به عدد هشدار دهنده 6/15 درصد بالغ گشته است که نسبت به متوسط کشوری 7/3 درصد افزایش داشته است (جامعه شهری 15 درصد و جامعه روستایی 3/16 درصد ). میانگین تعداد سیگار مصرفی در سطح این استان نیز به عدد 4/15 نخ در روز رسیده که باز هم نسبت به متوسط کشوری 2/2 نخ بیشتر است .
9/81 درصد کسانی که سیگار می کشند ، کشیدن سیگار را قبل از 15 سالگی شروع کرده اند که در شهروروستا یکسان است.
در یک بررسی در سطح دبیرستان های رشت معلوم شد که 29/69 درصد دانش موزآن اصلا سیگار نمی کشیدند ، 01/13درصد پاسخگویان گاهی و 94/8 درصد آنها همیشه سیگار می کشیدند ،13/8 درصد قبلا سیگار می کشیدند ولی هنگام بررسی ترک کرده بودند.
در بررسی انجام شده در شهر شیراز 26 درصد مردان و 6/3 درصد زنان شرکت کننده بطور عادی سیگار می کشید ند . میانگین سن شروع سیگار 21 سا ل گزارش شده است (دامنه 10 تا 60 سال ) .
د) عوامل گرایش نوجوانان به دخانیات :
این عوامل را می توان در دو گروه کلی ، عوامل فردی و عوامل محیطی تقسیم بندی نمود.
الف) عوامل فردی (روانی ، شخصیتی) گرایش نوجوانان به استعمال دخانیات:
منظور عواملی است که باعث از دست دادن یا ضعیف شدن توانایی های خود شخص د رمقابله با ابتلاء به کشیدن سیگار می گردند . تربیت خانوادگی و اجتماعی در ساختن این عوامل شخصیتی نقش اسا سی را بعهده دارند. اغلب این عوامل بر رفتار افراد که کشیدن سیگار نیز خود نوعی خاصی از رفتار است ، تأ ثیر دارند.
• عمده ترین این عوامل عبارتنداز:
1) انگیزه هایی مانند وقت گذرانی ، سرگرمی ، رفع خستگی و کنجکاوی.
2) همرنگی با جمع دوستان: تأثیر دوستان سیگاری و نا با ب (گروه همسالان) از طریق تعارف سیگار و تشویق به کشیدن آن چشمگیر است.
3) احساس رشد و استقلال طلبی : نوجوان با اعلام اینکه « من بزرگ شده ام» بر علیه محدودیت های دوران کودکی قیام می کند.
4) ابراز وجود و جلب توجه: نوجوان با اقدام به سیگار کشیدن به گمان خویش نوعی تجدد خواهی، موفقیت ، آزادی وتشخّص را به دیگران نشان می دهد .اوبا این کار می خواهد بگوید « من برای خودم کسی هستم» . این نوع ابراز وجود ریشه در تصور غلط و نادرست نوجوان از رابطه سیگار و پذیرش اجتماعی دارد .
5) همانند سازی با الگوهای مورد پذیرش خود: تأثیر پذیری از الگوهای مورد قبول نوجوان مانند والدین ، معلم یا سایر شخصیت های اجتماعی مشهور(هنر پیشه ها ، نویسندگان ، قهرمانان و...) که رفتار ضد سلامت کشیدن سیگار را دارند .
6) نداشتن « مهارت نـَه گفتن» : ضعف اراده و نداشتن قاطعیت در تصمیم گیری باعث تسلیم شدن نوجوان در برابر پیشنهادهای ضد سلامت دیگران از جمله قبول تعارف سیگار کشیدن می شود.
7) ناآگاهی یا پایبندی ضعیف به دستورات دینی : نوجوان حکم شرعی استعمال دخانیات را نمی داند یا درکل نسبت به آن زیاد پایبند نمی باشد.
ب) عوامل محیطی گرایش نوجوانان به استعمال دخانیات:
تمام عواملی که بطورمشخص ازمحیط خارج فرد به او فشار وارد می نمایند که یک رفتار ضد سلامت مانند کشیدن سیگاررا آغاز یاادامه دهد را شامل می شود مانند عوامل خانوادگی،اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی،سیاسی وبین المللی .
• عمده ترین این عوامل عبارتنداز:
1) عوامل خانوادگی: خانواده ناسالم و ناأمن یکی از مهم ترین عوامل بوجود آمدن همه مشکلات رفتاری در کودکان و نوجوانان منجمله اعتیاد به کشیدن سیگار می باشد مواردی مانند نداشتن تفاهم و نزاع دائمی والدین ،سیگار کشیدن هر دویا یکی از آنها ، اعتیاد والدین به مواد مخدر والکل، جدایی والدین ازهم ونظارت ضعیف آنه بر کودکان و نوجوانان خود از این جمله اند.
2) داشتن دوستان سیگاری : که با تعارف بی جا ودادن اطلاعات غلط باعث می شوند نوجوان به دام سیگارکشیدن بیفتد.
3) آسانی دسترسی و تهیه : سیگار را از هر دکه ای وبا قیمت کم می توان خرید.
4) ناتوانی نظام تعلیم و تربیت : نهاد مدرسه ، نهادهای دینی ومتصدیان آموزش سلامت جامعه نسبت به آموزش راههای پیشگیری از رفتارهای پر خطر و ضد سلامت به کودکان و نوجوانان و خانواده های آنهابه شکل کارآمد ومؤثر عمل نکرده اند .
5) تبلیغات رسانه ای فراوان : این تبلیغات از سوی شرکت ها و کمپانی های بزرگ سود جوی جهانی برای بد ست آوردن سود بیشتر واز طریق تمامی رسانه های قدرتمند موجود مانند شبکه های تلویزیونی ماهواره ای ، اینترنت ، فیلم ها، روزنامه ها، مجلات ، کتاب هاوکالاهای مورد علاقه نوجوانان با انواع شگردها جهت فریب نوجوانان انجام می شود.
6) نارسایی قوانین ونبودن تضمین برای اجرای قوانین موجود در پیشگیری از کشیدن سیگار: دراین خصوص می توان به خرید و فروش سیگاربدون محدودیت درکلیه مکانهای عمومی و به تمام سنین ، قاچاق سیگار به داخل کشور، استعمال دخانیات در اماکن عمومی و حتی دولتی اشاره کرد.
7) نبودن برنامه وامکانات مناسب جهت استفاده مفید و سالم نوجوان از اوقات فراغت و بیکاری خود.